Londo: Si u sulmua Lasgush Poradeci në Lidhjen e Shkrimtarëve

Posted: May 27, 2013 in AKTUALITET, PERSONAZH

“Jeta që na dhanë”, libri që pritet të dalë në treg.

Londo: Diskutimet  kundër Poradecit në Lidhjen e Shkrimtarëve.

Dënimi me harresë i poetit, debati i ashpër në vitet ’80 dhe ceremonia pompoze mortore.

Shemëria mes gazetave “Drita” dhe “Zëri i Popullit”

“Raporti i nderë me Ramiz Alinë e sulmet ndaj redaksisë”

Gjatë viteve të diktaturës ishe i detyruar të vishje kostumin që të kishin prerë të tjerët, në të kundërt kishte pasoja të rënda. Jo më kot shkrimtari e poeti Bardhyl Londo e ka quajtur librin e tij me kujtime nga ajo kohë “Jeta që na dhanë”. Përmes librit të tij,

ai na tregon se si trajtoheshin poetët nën diktaturë, edhe ata më të mëdhenjtë, si Lasgush Poradeci. Në listën e gjithë dënimeve, sipas Londos, ishte edhe ai me vetmi, me harresë. Dhe ky dënim i ishte caktuar edhe Poradecit, poetit që nuk pranoi të ndiqte rregullat e realizimit socialist, që jetonte mes të gjallëve e të vdekurve. Si e trajtonte Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve poetin e madh, sulmet e vazhdueshme dhe përvjetorët hipokrite. Por ç’ndodhte ndërkohë në redaksinë e gazetës “Drita”, ndaj së cilës nuk mungonin sulmet e drejtpërdrejta e të tërthorta nga Ramiz Alia. Cila ishte marrëdhënia e ish-kryeredaktorit të gazetës më të lexuar në vend me Raiz Alinë dhe pozicioni i Dritëro Agollit. Të gjitha këto në një fragment shkëputur nga libri “Jeta që na dhanë”.

Poradeci, e bija Marie dhe qeni i tij

Mes shumë dënimeve, kishte dhe një dënim tjetër, dënimi me vetmi, me harrim, me izolim. Ndonëse mund të jetoje në mes të kryeqytetit dhe të lëvizje lirisht, vinte një ditë që e kuptoje se ishe krejt i izoluar, i harruar, i përjashtuar nga jeta publike. Nuk mund të shkruaje më ashtu siç kishe shkruar deri tani, por duhet të shkruaje për atë dhe siç donin ata. Nuk mund t’i zgjidhje vetë dhe t’i botoje vjershat e tua vetë ndonëse i kishe shkruar qysh në vitet tridhjetë, por vjershat do të t’i zgjidhnin të tjerët, do t’u vinin një titull “Poezi të zgjedhura” dhe do t’i hidhnin në treg me një sasi të tillë kopjesh që e përcaktonin po vetë me synimin që libri të binte sa më pak në duart e njerëzve. Natyrisht që këto masa pasoheshin nga të tjera që ishin po aq të rënda. Porositeshin gazetat ose të mos shkruanin fare për librin, ose po të shkruanin u përcaktohej edhe numri i rreshtave, vendi ku do ta faqosnin, tonaliteti i shkrimit, kishte raste kur u rekomandohej edhe autori që mund ta shkruante shkrimin dhe që duhej të ishte besnik dhe i dëgjuar ndaj asaj që kërkohej nga shkrimi i tij, por duhej të kishte patjetër edhe një cilësi të domosdoshme: të ishte sa më i paaftë dhe i panjohur, ose i njohur për moral të dyshimtë, në mënyrë që poetit në vend që t’i bënin nder me shkrimin në gazetë apo revistë, e kryqëzonin. Martiri më tipik i kësaj procedure dënimi tepër të stërholluar ka qenë Lasgush Poradeci i cili kishte vite dhe dekada që jetonte i shkëputur nga të gjallët dhe e kishin detyruar të bisedonte apo të monologonte vetëm me të vdekurit dhe me Cucin, qenin e tij.
Në fillim të viteve tetëdhjetë në kryesinë dhe në organizatën e partisë të Lidhjes u zhvillua një debat i ashpër për Lasgush Poradecin, debat që arriti deri në kupolën më të lartë partiake dhe qeverisëse të asaj kohe. Askush nuk e dinte sa vjeç ishte Lasgushi me saktësi, por u kujtuan se duhej festuar një përvjetor i tij, i tetëdhjeti apo i nëntëdhjeti. Diskutimet ishin të ashpra sa vendimi u mor në instancat më të larta shtetërore dhe partiake. Sipas meje, më tepër se për Lasgushin ishte një debat që u zhvillua për modelin që përfaqësonte poeti, pra për letërsinë e angazhuar hapur, letërsi të cilën në njëfarë mënyre Lasgushi e kishte bojkotuar dhe pothuajse nuk kishte pranuar të shkruante fare ose kishte shkruar shumë pak pas vitit 1944 (edhe poemën “Kamadeva” e kishte mbajtur në sirtar) dhe modelit të letërsisë së lirë, pa tezë, model që poeti e kishte mbrojtur me tërheqjen dhe vetminë e tij prej shenjtori asket.
Sa u përhap lajmi se do festohej përvjetori i Lasgushit salla e Lidhjes ishte mbushur si asnjëherë tjetër. Interesimi ishte në shkallën më të lartë. Në orën e caktuar, kur Lidhja gëlonte nga njerëzit e shumtë, Lasgushi nuk po dukej. Grupi iniciator i festimit të përvjetorit të tij, filloi të ndjehej shumë keq. Me vështirësi të madhe gjetën një makinë dhe rreth një ore më pas, e sollën poetin në sallën e Lidhjes. Me një kostum të zi, me një kapele republikë po të zezë, me bastunin që nuk e ndante kurrë nga dora poeti hyri i përhumbur duke shikuar tavanin e sallës a thua se donte të bisedonte me qiejt dhe jo me ata që e prisnin në sallë. Mungonte vetëm Cuci, qeni i tij, që Lasgushi nuk e ndante kurrë si për të sfiduar njerëzit dhe për t’u thënë se miqësia me qentë është shumë më njerëzore se shoqëria me njerëzit. Ishte aq i zbehtë sa dukej sapo ishte ngritur nga varri dhe ndjehej shumë i bezdisur që ia prishën qetësinë dhe vetminë në të cilën ishte zhytur prej kush e di sa vitesh.
Pasi mbaruan ato që ishin parashikuar dhe që po thuaj përsëriteshin sipas parimit të kallëpeve të sapunit në çdo përvjetor, të gjithë prisnin çfarë do të thoshte Lasgushi. Poeti vazhdonte të shikonte i përhumbur tavanin. Dikush e nxiti dhe i kujtoi se duhej të thoshte dy fjalë. Kundër zakonit të atëhershëm që duhej të falënderoje Partinë dhe organizatorët e ceremonisë, poeti doli nga përhumbja, ngriti gishtin duke ia tundur sallës dhe shqiptoi me një zë që u përpoq të forconte disa fjalë thelbi i të cilave ishte: dëgjoni këtu, poeti është i shenjtë, poeti është mbi gjithçka… Pastaj u përhumb prapë në botën e tij dhe u bashkua me qiejt, me kostumin dhe kapelën republikë të zezë, me bastunin, me zbehtësinë e tij prej shenjtori. Ishte sfida e tij e fundit publike, në një jetë mbushur plot me sfida shumë prej të cilave kanë mbetur proverbiale. Pas disa kohësh poeti vdiq dhe e varrosën në Pogradec. Varrimi ishte shumë më pompoz se të gjitha nderet që i ishin bërë sa ishte gjallë. Dhe, siç ndodh rëndom në këto raste, më të pikëlluar dukeshin ata që nuk e ishin dashur kurrë dhe që kishin luftuar të mos i festohej përvjetori.
Nuk imponohej vetëm dënimi, por edhe masa deri ku duhej t’i shtrinte këmbët një autor. Kur e kuptonin se këmbët e një shkrimtari e kishin kaluar jorganin që kishin përcaktuar për të, fillonte prerja e këmbëve. Kishte një xhelozi dhe ligësi djallëzore jo vetëm ndaj sukseseve të shkrimtarëve, por edhe ndaj jetës dhe gazetave ku shkruanin dhe botonin ata. Mundoheshin që herë pas here firmat më të njohura t’i tërhiqnin edhe te “Zëri i popullit” por pendoheshin shpejt sepse shkrimtarët sado të kujdesshëm dhe të përkorë të tregoheshin, u dilnin nga brazdat e tyre. Në këto raste ua kthenin shkrimin dhe u thoshin se është shumë letrar, shkon për “Dritën”… Ishte një paradoks i jashtëzakonshëm: gazeta “Drita” për lexuesit ishte më e kërkuara dhe më e veçanta. Mjaftonte kjo që gazeta të shikohej me një sy shumë xheloz, si një gazetë që gjithmonë ka pasur mundësinë për të bërë gabime ideologjike në çdo rast, si një gazetë që duhej lexuar me një trajtim dhe vëmendje të veçantë nga censura. Për të sulmuar dhe zvogëluar popullaritetin e “Dritës” shpesh përdoreshin edhe sulmet e “gazetës mëmë”, “të primadonës” së shtypit shqiptar, “Zërit të popullit”.

* * *
Në vitin 1986 kur u ndodha për një vit kryeredaktor i komanduar i “Dritës” e kuptova mirë se çfarë kuptimi kishte të të sulmonte “Zëri i popullit”. Kjo gazetë që kishte të drejtën të bënte gjithçka dhe askush nuk mund t’i përgjigjej qoftë dhe për t’u mbrojtur, çdo ditë të diele faqen e tretë filloi t’ia kushtojë problemeve të letërsisë dhe arteve. Por në vend që të merrej me këto probleme, sulmonte vetëm gazetën “Drita”, e gjykonte dhe etiketonte atë sipas dëshirës së redaktorit të saj mendjeshkurtër. Ishte një situatë shumë e tensionuar dhe fyese: çdo të diel prisnim ditën e gjyqit. Kur qëllonte që për arsye të ndryshme nuk përmendeshim në faqen e tretë “të gazetës mëmë” fillonim të bënim humor të hidhur me veten: çfarë kemi bërë që na paska harruar “gazeta mëmë”?
Në fillim të atij viti hapëm një diskutim për gjendjen e përkthimeve në Shqipëri. Pa dyshim që ishte një diskutim shumë i mirë për atë kohë. Mundëm të tërheqim në diskutim edhe figura të tilla të përkthimit si Lasgush Poradeci (e ringjallëm, pra) apo Robert Shvarci. Gazeta filloi të kërkohej shumë më tepër se më parë, madje të diskutoheshin gjerësisht në qarqet letrare ato që shtroheshin në faqet e saj për përkthimet. Siç duket i kishim nxjerr këmbët jashtë madhësisë së jorganit që na kishin caktuar. Atëhere nuk vonoi kundërpërgjigja e së dielës. Ishte një shkrim i stërgjatë që, ndryshe nga herët e tjera, shtrihej në dy apo tre faqe të “gazetës mëmë”. Edhe autori ishte krejtësisht special. Ishte përdorur Hamit Beqja, i njohur për autoritetin e tij në Komitetin Qendror dhe për lidhjet e tij të ngushta me Ramiz Alinë.
Shkrimi ishte shumë fyes dhe irritues. Donin të na mbyllnin gojën duke na sulmuar atje ku ishim më të fortë. Sulmonin pikërisht diskutimin e hapur për përkthimet dhe na akuzonin se hidheshim degë më degë. Nënteksti, apo më mirë urdhri, ishte i qartë: mbylleni gojën dhe duhet të merreni me ato diskutime që i përcaktojmë ne.
Me zor e kam shtyrë të dielën dhe prisja me padurim të hënën. Qysh në mëngjes, i lashë të gjitha punët edhe mbledhjen e radhës së redaksisë, dhe hyra te Dritëroi. Dritëroi nuk kishte ndryshim fare nga ditët e tjera: ose nuk e kishte lexuar shkrimin, ose nuk i kishte bërë fare përshtypje. Atëherë e pyeta unë a e kish lexuar shkrimin. Çfarë shkrimi, më tha. Të “Zërit të popullit”, i thashë. Jo, m’u përgjigj, po çfarë thotë. I shpjegova me pak fjalë çfarë thoshte shkrimi dhe i lashë të kuptonte qartë se diçka duhej të bënim si reagim. E, mo, tha, ashtu e kanë ata, pse ua vë kaq shumë veshin…
Ika, natyrisht i nxehur dhe i fyer, por çfarë mund të bëja unë kundër “gazetës nënë”? Nuk kaloi gjatë dhe kësaj here ishte Dritëroi që hyri te zyra ime. Po mirë, më tha, çfarë mendon ti të bëjmë? T’i përgjigjemi, i thashë. Mirë, tha, do t’i përgjigjemi. U mbyll në zyrën e tij dha pas rreth një ore më thirri në zyrë. Kyçi nga brenda derën dhe më zgjati dy letra të bardha ku kishte filluar përgjigjen që do të botonim të dielën. Kur fillova të lexoj ato që kishte shkruar Dritëroi me shkrimin karakteristik dhe me një stilograf krejt të veçantë, sa nuk më ra tavani në kokë. Ajo nuk ishte përgjigje, ishte sulm në stilin e fejtoneve më të mprehta të Dritëroit ndaj “gazetës mëmë”. Mirë unë, shkruante Dritëroi që kaloj degë më degë, por ti që hidhesh hu më hu? Po kujdes se një ditë do të të ngulet patjetër ndonjë hu…
Ishte rreth tre çerek kolone e faqes së gazetës sonë. Duheshin dhe tre kolona e pak të mbushej faqja. Tani, tha Dritëroi, do ta vazhdosh vetë. Unë do të iki në Pogradec, por nga kjo që kam shkruar unë nuk do të ndryshosh asnjë germë. Ishte urdhër i prerë nga eprori im direkt.
E kuptova që shkova si breshka te nallbani. Por tashmë dorashka ishte hedhur dhe sfida ishte pranuar. E vazhdova vetë shkrimin, natyrisht me stil dhe gjuhë shumë më të qetë dhe deri të shtunën në drekë e kam mbajtur të kyçur në sirtar. Nuk ia dhashë as daktilografistes, as korrektores se kisha frikë mos merrej vesh, siç na kishte ndodhur herë të tjera dhe na e hiqnin nga shtypshkronja. Të shtunën rreth orës tre, në afatin e fundit, ia dorëzova dezhurnit në shtypshkronjë dhe e porosita që ai shkrim do të botohej patjetër dhe nuk mund të hiqej kushdo t’ia kërkonte këtë. Mora Teodor Kekon dhe u zhdukëm në Pogradec pa lajmëruar se ku ishim. Kaluam një natë makthi dhe në mëngjes dolëm nga dhoma pak vonë. Dritëroi me Sadien dhe Niko Nikollën po pinin kafe. E pe gazetën, më tha Dritëroi gjithë qejf. Jo, i thashë, sapo u ngrita. Ka dalë shumë bukur, më tha, edhe ti e kishe shkruar aq mirë sa nuk kuptohej fare që shkrimi ishte shkruar nga dy duar. Ku më rreh mua, ku e ka hallin ky, thashë me vete. Megjithatë qetësia olimpike e Dritëroit, më siguroi deri diku edhe mua.
Për t’i shpëtuar së hënës dhe telefonave torturuese nga drejtoria e shtypit ndenjëm me Dorin deri pas dreke në Pogradec. Dritëroi u nis në mëngjes herët se të hënën kishte mbledhjen e Komitetit Qendror. Sa po arritëm në Tiranë e mbajtëm vrapin te hotel “Tirana” për të pritur Dritëroin. Kryetari erdhi gjithë humor. Hë, i thamë, çfarë të thanë për shkrimin? Shumë mirë, u përgjigj shkurt Dritëroi. Vetë Foto Çami (atëherë sekretar i Komitetit Qendror për propagandën) më tha se debat kërkojnë, debat gjetën…
Ndryshe nga ç’prisja, historia e atij shkrimi u mbyll po atë ditë. Mua nuk më thirrën të jepja llogari apo shpjegime. Por, pak kohë më vonë vetë Ramiz Alia filloi një sulm shumë të egër ndaj gazetës. Unë kuptoja vetëm egërsinë, por nuk merrja vesh përse kritikoheshim dhe çfarë kërkonin prej nesh. Një gjë ishte e qartë: nuk e kishin gëlltitur dhe nuk na e kishin falur kurrë guximin për të ngritur krye ndaj “gazetës mëmë”. Pak muaj më vonë Dorit i kishte qëlluar të kthehej nga Lezha me të njëjtën makinë ku ishte sekretari i partisë i gazetës “Zëri i popullit”, një gazetar me të cilin njiheshim qysh në fakultet. Dori i kishte hapur bisedën e shkrimit. Ju të “Dritës” i kishte thënë sekretari me nervozizëm, jeni të gjithë rrugaçë, nuk mund të merresh me ju… Dhe vërtetë më të mirën që pati shkrimi ishte se “gazeta mëmë” nuk u mor më me gazetën “Drita” dhe të dielat tona u kthyen në normalitet… Sot mund të duket si ajo fjala që thonë të mbytesh në një pikë ujë, por për atëherë nuk ishte pak.

* * *
Episodi i mësipërm ishte tamam në stilin dinak e tinëzar të Ramiz Alisë. Më vonë do të kisha shumë herë rastin ta ndjeja këtë stil. Por tashmë kisha fituar shqisat për t’i kapur e deshifruar sinjalet e tij. Në fillim të viteve ’90, në Shqipëri kishte ardhur një gazetar rus i “Literaturnaja gazeta”, përkthyer ndryshe motra e “Dritës” në Moskë, edhe kjo gazetë me një reputacion të jashtëzakonshëm për kohën. Gazetari, një dendi i vërtetë, që mua më dukej se shtirrej shumë më tepër se ç’ishte, kërkoi takim me presidentin Ramiz Alia. Më numëroi disa presidentë me të cilët ishte takuar dhe i kishte intervistuar dhe më tha se menjëherë pas takimit me Ramiz Alinë do shkonte në Beograd të intervistonte Milosheviçin me të cilin kishte lënë edhe ditën edhe orën e takimit. Megjithse më dukeshin të gjitha si përralla, telefonova administratën e Ramiz Alisë, atëherë president, dhe u shpjegova kërkesën dhe kush ishte gazetari rus. Kola Stavri, ky ishte personi me të cilin fola, më dëgjoi me shumë vëmendje dhe me një mirësjellje të lexueshme më tha se do të më telefononte vetë sa po t’ia paraqiste kërkesën shokut Ramiz. Nuk kaluan as pesë minuta, dhe nga ana tjetër e receptorit Kola Stavri më tha se shoku Ramiz është gati ta presë gazetarin rus. Brenda po asaj dite, caktuam orën. Po kush do ta shoqërojë, më tha Kola. Olga do të vijë patjetër i thashë, se do të bëjë edhe përkthimin. Olga ishte një punonjëse e ambasadës ruse që dinte shumë mirë shqip dhe që me mua mbante vazhdimisht marrëdhënie miqësore. Po tjetër, më tha nëpunësi. Tjetër nuk e di, i thashë, ajo është në dorën tuaj. A mund të vini ju, më tha duke m’u drejtuar me “ju”. Është kënaqësi, iu përgjigja unë po me stil diplomatik gjë që ka qenë dhe është kundër natyrës time. Presidenti na priti në një sallë të madhe në katin e parë ku binte në sy mbi gjithçka një portret a bust i Skënderbeut. Ramizi që në fillim e nisi bisedën në mënyrë të çliruar, duke pasur parasysh se kishte përpara një gazetar të një gazete letrare dhe jo të një gazete politike. Kur gazetari i tha emrin, presidenti nuk e la të vazhdonte gjatë, e ndërpreu me intimitet dhe i tha se shkrimet e tij i kishte përcjellë gjithmonë me interes. Unë ula kokën që të mos më shikonin buzëqeshjen ironike: kisha disa vjet që e ndiqja rregullisht “Literaturnaja gazetën” për arsye se ajo na vinte në Lidhje dhe emrin e këtij gazetari nuk e kisha parë ndonjëherë. E vërteta është, që pas takimit “gazetari i përcjellë me interes nga Ramiz Alia” nuk shkroi gjë as për Tiranën, as për takimin me Millosheviçin.
Ramizi, megjithëse e dinte shumë mirë rusishten, linte Olgën të përkthente dhe vetë fliste shqip. Vetëm në një rast i ndërhyri me shaka përkthyeses: e përktheve gabim, i tha. Dhe vërtetë, Olga që dridhej nga emocionet dhe ishte skuqur a thua se kishte pirë një fuçi me verë, ngatërroi fjalën verë (stinë) me verë (pije). Kaq u desh që Olga ta humbte fare dhe pjesa e bisedës së mbetur u zhvillua në rusisht.
Nga fundi i bisedës, gazetari e pyeti për rolin e intelektualëve në situatën që po kalonte Shqipëria dhe gjithë vendet e ish-Lindjes komuniste. Kanë një ndikim shumë të madh në Shqipëri, i tha presidenti. Ja, tha dhe më tregoi mua, po të dojë ky, bën një poemë dhe ndikon shumë, tha. Sapo kisha botuar poemën “Thirrjet e gjakut” dhe kujtova vërtetë se presidenti nuk e kishte lexuar. Sapo e botova, i thashë. Cilën, më tha. Thirrjet e tua, u përgjigj vetë duke u zbuluar plotësisht. Aha, tha, jo ashtu… ndryshe, ndryshe… një poemë siç duhet.. /Gazeta Panorama/

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s